کورتیزول چیست؟

مقدمه

کورتیزول یک هورمون گلوکوکورتیکوئید است که به کنترل متابولیسم، پاسخ‌های ایمنی و پاسخ بدن به استرس کمک می‌کند. این هورمون توسط محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA) تنظیم می‌شود و از یک ریتم روزانه (سیرکادین) پیروی می‌کند. ترشح آن در طول استرس افزایش می‌یابد و به بدن برای سازگاری کمک می‌کند، اما افزایش مزمن یا الگوهای غیرطبیعی می‌تواند مضر باشد.

چرا کورتیزول یک مظنون کلیدی در بسیاری از اختلالات است؟

• استرس و اختلالات روانی: سطوح غیرطبیعی کورتیزول معمولاً در افسردگی، اضطراب، روان‌پریشی (سایکوز) و اختلالات عصبی-کارکردی یافت می‌شود. تغییرات در الگوهای ترشح کورتیزول اغلب همراه با این شرایط است و می‌تواند به عنوان یک نشانگر زیستی (Biomarker) برای حضور و شدت آنها عمل کند.
• بیماری‌های تخریب کننده‌ی عصبی (Neurodegenerative Diseases): کورتیزول بالا و مزمن با تخریب عصبی، از جمله در بیماری‌های آلزایمر و پارکینسون، مرتبط است؛ زیرا التهاب را افزایش داده و به ساختارهای مغزی مرتبط با حافظه و شناخت آسیب می‌زند.
• اختلالات شناختی و هیجانی: سطح بالای کورتیزول پس از رویدادهایی مانند سکته‌ی مغزی، خطر بالاتر زوال عقل (cognitive decline) و افسردگی را پیش‌بینی می‌کند. شرایط درد مزمن (مانند فیبرومیالژیا و میگرن) نیز الگوهای غیرطبیعی کورتیزول و حساسیت بالاتر به درد را نشان می‌دهند.
• پتانسیل نشانگری زیستی (Biomarker Potential): از آنجا که سطح و ریتم کورتیزول در بسیاری از اختلالات تغییر می‌کند، اندازه‌گیری آن می‌تواند به شناسایی و گاهی پیش‌بینی روند این بیماری‌ها کمک کند.

• 

در ادامه برخی از عملکردهای اولیه‌ی کورتیزول را بررسی می‌کنیم.

• تنظیم متابولیسم (سوخت و ساز):کورتیزول با افزایش گلوکونئوژنز (فرآیندی که در آن کبد از اسیدهای آمینه و سایر منابع غیرکربوهیدراتی گلوکز تولید می‌کند)، به حفظ سطح قند خون کمک می‌کند. کورتیزول همچنین بر متابولیسم چربی‌ها، پروتئین‌ها و کربوهیدرات‌ها تأثیر می‌گذارد و تضمین می‌کند که بدن یک منبع انرژی پایدار داشته باشد.
• عملکرد سیستم ایمنی:کورتیزول دارای خواص ضدالتهاب و سرکوب‌کننده‌ی ایمنی است که به تنظیم پاسخ سیستم ایمنی در برابر عفونت‌ها یا آسیب‌ها کمک می‌کند. در حالی که افزایش کوتاه‌مدت کورتیزول می‌تواند در کاهش التهاب مفید باشد، سطوح مزمن و بالا می‌تواند سیستم ایمنی را تضعیف کرده و آمادگی ابتلا به عفونت‌ها را افزایش دهد.
• تنظیم فشار خون:کورتیزول با انقباض عروق خونی و افزایش حساسیت گیرنده‌های عروق خونی به هورمون اپی‌نفرین (که عروق را تنگ کرده و فشار خون را افزایش می‌دهد)، به حفظ فشار خون سالم کمک می‌کند.
• اثرات بر سیستم عصبی مرکزی (CNS):کورتیزول می‌تواند بر خلق و خو، حافظه و شناخت تأثیر بگذارد. این هورمون در حفظ هوشیاری و توانایی مقابله با استرس نقش دارد.
• التهاب عصبی (Neuroinflammation) و بی‌نظمی ایمنی:استرس مزمن، میکروگلیا (سلول‌های ایمنی مغز) را مستعد می‌کند تا التهاب را تقویت کنند. سیتوکاین‌های افزایش‌یافته مانند IL-1β و IL-6، به تخریب عصبی (neurodegeneration) و تشدید علائم افسردگی کمک می‌کنند. سلول‌های Th17 و سیتوکاین‌های آن‌ها مانند IL-17 و IL-22)، سد خونی-مغزی را مختل کرده و التهاب در سیستم عصبی مرکزی (CNS) را تشدید می‌کنند.

سنجش کورتیزول  چالش‌های اندازه‌گیری شامل تغییرپذیری در الگوهای روزانه  و پایداری نشانگر زیستی است.

پیامدهای درمانی (Therapeutic Implications)

• تکنیک‌های مدیریت استرس مانند ذهن‌آگاهی (mindfulness)، درمان شناختی-رفتاری (CBT) و تمرینات آرامش‌بخش (relaxation exercises) می‌توانند سطح کورتیزول را کاهش داده و سلامت روان و جسم را بهبود بخشند. درک نقش کورتیزول، راه را برای مداخلات هدفمند (targeted interventions) در اختلالات مرتبط با استرس هموار می‌کند.

این رویکردها به تنظیم محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA)، کاهش سطح کورتیزول و کاستن از اثرات مضر استرس مزمن بر مغز و بدن کمک می‌کنند:

1- کاهش استرس مبتنی‌بر ذهن‌آگاهی (MBSR)

• ترکیبی از مدیتیشن، آگاهی از بدن body awarenessو یوگای ملایم است.
• ثابت شده که کورتیزول را کاهش می‌دهد، تنظیم هیجانی را بهبود می‌بخشد و استرس را کم می‌کند.
• فواید آن تا درک درد (pain perception) نیز گسترش می‌یابد و به شرایطی مانند فیبرومیالژیا و درد مزمن کمک می‌کند.

2- درمان شناختی-رفتاری (CBT)

• بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری منفی و رفتارهای ناسازگار تمرکز دارد.
• ثابت شده که علائم مرتبط با استرس مانند اضطراب و افسردگی را کاهش می‌دهد.

3- تمرینات آرامش‌بخش (Relaxation Exercises)

• تکنیک‌ها شامل آرام‌سازی پیشرونده عضلانی، تنفس عمیق و تصویرسازی هدایت‌شده می‌شود.
• به فعال‌سازی سیستم عصبی پاراسمپاتیک کمک کرده، ضربان قلب و تنش عضلانی را کاهش می‌دهند.
• برای تسکین ناراحتی‌های جسمی مرتبط با استرس طولانی‌مدت مفید هستند.

4- تنظیمات سبک زندگی و رفتاری

• فعالیت بدنی منظم: ورزش‌های هوازی و متعادل میتوانند سطح پایه کورتیزول را کاهش داده و خلق‌و‌خو را بهبود بخشند.
• بهداشت خوابSleep hygiene):  برنامه خواب منظم و کیفیت خوب خواب، تعادل محور HPA را بازمی‌گردانند.
• تغذیه: رژیم‌های غذایی متعادل سرشار از غذاهای کامل، به تثبیت قند خون و کاهش آسیب‌پذیری در برابر استرس کمک می‌کنند.
• ارتباط اجتماعی: روابط حمایتی، تاثیر استرس بر سلامت روان و جسم را تعدیل می‌کنند.

کورتیزول و اختلالات روانی

۱. افسردگی

• افزایش سطح کورتیزول در افسردگی تازه ‌تشخیص‌داده‌شده شایع است.
• اختلال در تنظیم محور HPA به تخریب عصبی (neurodegeneration)، به ویژه در هیپوکامپ، کمک می‌کند.
• داروهای ضدافسردگی می‌توانند سطح کورتیزول را عادی کرده که با بهبود علائم همبستگی دارد.

۲. اختلال دوقطبی (BD)

• سطح کورتیزول بسته به فاز بیماری تغییر می‌کند: در فاز شیدایی (مانیا) افزایش می‌یابد و درفاز رفع علائم (remission) کاهش می‌یابد.
• مطالعات ژنتیکی در مورد اینکه آیا اختلال در تنظیم کورتیزول مقدم بر شروع اختلال دوقطبی است یا خیر، نتایج متناقضی نشان داده‌اند.
• رفتارهای خودکشی در بیماران دوقطبی با الگوهای غیرطبیعی کورتیزول مرتبط است.

۳. روان‌پریشی (سایکوز) و اسکیزوفرنی

• افزایش کورتیزول ممکن است مقدم بر دوره‌های روان‌پریشی باشد.
• حساسیت به استرس واختلال عملکرد محور HPA ویژگی‌های مشترک با اختلال دوقطبی هستند.

در نتیجه، کورتیزول یک نشانگر زیستی امیدوارکننده برای شدت اختلالات روانی و پاسخ به درمان است. سطح آن فعالیت محور HPA را منعکس می‌کند و می‌تواند راهنمای تشخیص و درمان باشد. افزایش طولانی‌مدت کورتیزول ممکن است باعث تغییرات غیرقابل‌جبران در مغز شود که بر نیاز به مداخله زودهنگام تأکید می‌کند.

ارتباط کورتیزول و سکته مغزی

اختلال در تنظیم محور HPA ، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال، سکته مغزی را فعال می‌کند که منجر به جهش‌های کورتیزولی می‌شود که بر مناطق مغزی مانند هیپوکامپ تأثیر می‌گذارند.

تأثیر کورتیزول بر سلامت زنان و چرخه قاعدگی

تأثیر بر چرخه قاعدگی

• اختلال هورمونی: کورتیزول بالا هورمون‌های GnRH، LH و FSH را سرکوب کرده و منجر به تخمک‌گذاری نامنظم می‌شود.
• تغییرات چرخه: می‌تواند باعث قاعدگی‌های از دست رفته، الگوهای خونریزی تغییر یافته و تشدید سندرم پیش از قاعدگی (PMS) شود.
• ارتباط با سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS): کورتیزول بالا ممکن است مقاومت به انسولین و عدم تعادل هورمونی را در PCOS بدتر کند

اثرات بر باروری و بارداری

• مسائل باروری: تخمک‌گذاری نامنظم و افزایش خطر سقط جنین.
• عوارض بارداری: مرتبط با دیابت بارداری، پره‌اکلامپسی و زایمان زودرس.
• تکامل جنین: کورتیزول اضافی ممکن است بر رشد جنین و سلامت روانی بلندمدت تأثیر بگذارد.
• افسردگی پس از زایمان: سطح بالای کورتیزول ممکن است خطر این condition (عارضه) را افزایش دهد.

علائم و خطرات سلامت ناشی از کورتیزول بالا

• افزایش وزن، بی‌خوابی، اضطراب، افسردگی
• تضعیف سیستم ایمنی، کاهش شناختی، فشار خون بالا
• کاهش تراکم استخوان، از دست دادن عضلات و مشکلات گوارشی

راهبردهای مدیریت کورتیزول

• کاهش استرس: مدیتیشن، یوگا، درمان شناختی-رفتاری (CBT)
• ورزش منظم و رعایت بهداشت خواب
• رژیم غذایی متعادل و محدود کردن کافئین/الکل
• حمایت اجتماعی و تکنیک‌های آرام‌سازی
• مصرف مکمل‌ها و آداپتوژن‌ها (تحت راهنمایی پزشکی)

نتیجه‌گیری

نکته اصلی این است که کورتیزول ذاتاً “بد” نیست بلکه ضروری است. اما زمانی که استرس مزمن، تغییرات هورمونی یا عوامل سبک زندگی آن را به طور مداوم بالا نگه می‌دارند، فرد می‌تواند با مسائل ترکیبی در خلق و خو، متابولیسم، ایمنی و خطر ابتلا به بیماری‌های بلندمدت روبه‌رو شود. نظارت بر سطح آن به همراه راهبردهای فعال و پیشگیرانه در سبک زندگی و مکمل‌ها می‌تواند تغییر محسوسی ایجاد کند. آگاهی زودهنگام و مداخلات سبک زندگی می‌توانند از بروز و تشدید مسائل هورمونی و سیستمیک جلوگیری کنند.

منابع

1. Effects of cortisol on cognitive and emotional disorders after stroke: A scoping review

2. The Role of Cortisol in Chronic Stress, Neurodegenerative Diseases, and Psychological Disorders

3. ortisol as a Biomarker of Mental Disorder Severity

نویسنده: روان فخرالدین

دانلود PDF مقاله