مقدمه
در سالهای اخیر، نقش آنتیاکسیدانها در حفظ سلامت انسان بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. آنتیاکسیدانها ترکیباتی هستند که با خنثیسازی رادیکالهای آزاد، از تخریب سلولی جلوگیری میکنند و در حفظ تعادل زیستی بافتها نقش اساسی دارند. رادیکالهای آزاد در اثر فرایندهای طبیعی بدن یا عوامل محیطی تولید میشوند و در صورت تجمع، میتوانند آغازگر زنجیرهای از آسیبها—از پیری زودرس تا بروز برخی بیماریها—باشند.
انواع آنتیاکسیدانها
آنتیاکسیدانها را میتوان بر اساس منشأ و عملکرد به دستههای مختلفی تقسیمبندی کرد. این دستهها شامل آنتیاکسیدانهای درونزا (تولید شده توسط بدن) و آنتیاکسیدانهای برونزا (دریافتی از منابع غذایی) است.
مکانیسم عمل آنتیاکسیدانها
آنتیاکسیدانها با خنثی کردن رادیکالهای آزاد و کاهش استرس اکسیداتیو، نقشی حیاتی در حفظ سلامت سلولی ایفا میکنند. رادیکالهای آزاد مولکولهای ناپایداری هستند که الکترون جفتنشده دارند و میتوانند با گرفتن الکترون از مولکولهای دیگر در بدن، به سلولها، پروتئینها و لیپیدها آسیب برسانند که این امر منجر به یک واکنش زنجیرهای از ناپایداری و آسیب میشود.
عملکرد اصلی آنتیاکسیدانها، اهدای الکترون به رادیکالهای آزاد و تثبیت آنها بدون ایجاد ضرر برای خودشان است. این اهدای الکترون به جلوگیری از آسیب رادیکالهای آزاد به سلولهای سالم کمک کرده و بدن را در برابر آسیبهای اکسیداتیو محافظت میکند. برخلاف رادیکالهای آزاد، آنتیاکسیدانها سایر مولکولها را ناپایدار نمیکنند، بلکه بهعنوان محافظ عمل کرده و اثرات مضر استرس اکسیداتیو را به حداقل میرسانند.
آنتیاکسیدانهای کلیدی مانند ویتامین C، ویتامین E، بتاکاروتن، سلنیوم و روی از بدن در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت کرده و عملکرد سیستم ایمنی را تقویت میکنند. علاوهبر این، الگوهای غذایی خاصی که سرشار از آنتیاکسیدان هستند، بهویژه رژیم غذایی مدیترانهای، با کاهش قابلتوجه در نشانگرهای التهاب در بدن مانند پروتئین واکنشگر C (CRP) و اینترلوکین-۶ (IL-6) مرتبط بوده و در بهبود عملکرد سلولهای ایمنی در طول عفونتها مؤثر هستند.
منابع آنتیاکسیدانها
آنتیاکسیدانها عمدتاً در انواع مختلف مواد غذایی گیاهی یافت میشوند که نقش حیاتی در خنثیسازی رادیکالهای آزاد مضر در بدن ایفا میکنند. این ترکیبات طبیعی به وفور در میوهها، سبزیجات، آجیل، غلات کامل و همچنین در برخی انواع گوشت و ماهی وجود دارند.
-
منابع گیاهی
میوهها و سبزیجات
میوهها و سبزیجات از منابع غنی آنتیاکسیدانها به شمار میروند و انواع مختلفی از آنتیاکسیدانها را ارائه میدهند که به سلامت کلی بدن کمک میکنند.
- ویتامین C در مرکبات، انگور فرنگی سیاه، کیوی، انبه، بروکلی و اسفناج یافت میشود
- ویتامینE در روغنهای گیاهی، آووکادو، مغزها، دانهها و غلات کامل موجود است.
- بتاکاروتن در کدو تنبل، انبه، زردآلو، هویج و سبزیجات برگدار مانند اسفناج وجود دارد.
مغزها و دانهها
مغزها و دانهها نیز حاوی مقادیر قابلتوجهی از آنتیاکسیدانها هستند. بهعنوان مثال، گردو بهطور خاص از نظر آنتیاکسیدان بسیار غنی است و در صورت تجزیه و تحلیل با پوست نازک خود، مقدار آنتیاکسیدان آن تا 33.3 میلیمول در 100 گرم میرسد. سایر مغزها مانند پیکن و فندق نیز دارای خواص آنتیاکسیدانی مفیدی هستند.
غلات کامل
غلات کامل در تأمین آنتیاکسیدان نقش دارند، بهطوری که غلات صبحانه و برخی غلات مانند گندم سیاه و جو حاوی سطوح مختلفی از آنتیاکسیدانها هستند. مقدار آنتیاکسیدان بسیاری از غلات صبحانه در محدوده 0.5 تا 2.25 میلیمول در 100 گرم قرار دارد.
-
منابع حیوانی
اگرچه غذاهای گیاهی منابع اصلی آنتیاکسیدانها هستند، اما برخی فرآوردههای حیوانی نیز میتوانند در تأمین آنتیاکسیدان نقش داشته باشند. جگر و برخی محصولات گوشتی فرآوری شده مقادیر آنتیاکسیدانی بین 0.5 تا 1.0 میلیمول در 100 گرم نشان دادهاند. با این حال، این مقادیر عموماً در مقایسه با منابع گیاهی کمتر هستند.
-
مکملها
دسته ویتامینها و مکملهای غذایی شامل محصولات متنوعی با امتیازات آنتیاکسیدانی بالا میشود، از جمله مکملهای حاوی آنتوسیانین، ویتامین C و پودر چای سبز. با این حال، تحقیقات نشان میدهد که آنتیاکسیدانهای دریافتی از غذاهای کامل نسبت به انواع مکمل مؤثرتر هستند. در مورد مصرف دوزهای بالای مکملهای آنتیاکسیدانی باید احتیاط شود، چرا که ممکن است خطراتی برای سلامت به همراه داشته باشند، به ویژه در صورت مصرف بیش از حد. همچنین، دسترسی و اثربخشی این آنتیاکسیدانها به قابلیت جذب آنها بستگی دارد که در منابع مختلف متفاوت است. مصرف منظم غذاهای غنی از آنتیاکسیدان میتواند به تقویت مکانیسمهای دفاعی بدن در برابر آسیب اکسیداتیو کمک کرده و سلامت کلی و طول عمر را ارتقا دهد.
آنتی اکسیدانها و سلامت عمومی بدن
آنتیاکسیدانها نقش حیاتی در محافظت از بدن در برابر استرس اکسیداتیو ایفا میکنند که میتواند منجر به بیماریهای مختلف از جمله اختلالات عصبی و سرطان شود. مطالعات اخیر نشان دادند که آنتیاکسیدانها ممکن است به طور قابل توجهی بر نتایج بالینی و راهبردهای پیشگیری از بیماری تأثیر بگذارند. برای مثال، پتانسیل آنتیاکسیدانهای غذایی در کاهش خطر بیماریهای مزمن، به ویژه در مطالعات انسانی متمرکز بر سلامت قلب و پیشگیری از سرطان، مورد تأکید قرار گرفته است.
-
سلامت قلب و عروق
تحقیقات نشان دادهاند که آنتیاکسیدانها میتوانند برای بهبود سلامت قلبی-عروقی مفید بوده و ممکن است به پیشگیری از بیماری عروق کرونر قلب کمک کنند. تجمع گونههای فعال اکسیژن، تعادل بین سیستمهای اکسیداتیو و آنتیاکسیدانی را بر هم زده و منجر به استرس اکسیداتیو میشود که یکی از عوامل اصلی در بروز بیماری عروق کرونر است. آنتیاکسیدانها میتوانند با بهبود عملکرد اندوتلیال، استرس اکسیداتیو را کاهش داده و بدین ترتیب خطر تصلب شرایین – عامل کلیدی در پیشرفت بیماری قلبی – را کم کنند. پژوهشها نشان میدهند که آنتیاکسیدانها با تنظیم متابولیسم و بهبود پروفایل لیپیدی، اثرات محافظتی بر سیستم قلبی-عروقی اعمال میکنند. برای مثال، مطالعات حیوانی نشان دادهاند که تجویز اسانسهای گیاهان دارویی مانند برگ بو و مورد، منجر به کاهش وزن و بهبود شاخصهای مختلف تصلب شرایین از طریق
تنظیم متابولیسم لیپیدها در کبد شده است. علاوهبر این، پلیفنولها تمایل در اتصال به لیپوپروتئینها و جلوگیری از اکسیداسیون آنها نشان دادهاند و بدینترتیب به محافظت قلبی-عروقی کمک میکنند.
-
پیشگیری از سرطان
آنتیاکسیدانها در پیشگیری از سرطان امیدوارکننده بودهاند، چرا که به خنثیسازی رادیکالهای آزادی که میتوانند باعث آسیب سلولی و رشد تومور شوند کمک میکنند. مطالعات مشاهدهای و کارآزماییهای تصادفی کنترل شده، اثربخشی مکملهای آنتیاکسیدانی غذایی در کاهش خطر سرطان را بررسی کردهاند. با این حال، لازم به ذکر است که اگرچه برخی آنتیاکسیدانها ممکن است در محیط آزمایشگاهی اثرات محافظتی نشان دهند، اما کارایی آنها در انسان میتواند به طور قابل توجهی متفاوت باشد. استفاده نامناسب از مکملهای آنتیاکسیدانی با دوز بالا حتی ممکن است خطراتی به همراه داشته باشد، زیرا این مواد در شرایط خاص میتوانند به عنوان پرو-اکسیدان عمل کنند.
-
سلامت اعصاب
در حوزه سلامت عصبی، تصور میشود آنتیاکسیدانها نقش محافظتی در برابر بیماریهای تخریبکننده عصبی مانند پارکینسون و آلزایمر ایفا میکنند. استرس اکسیداتیو در فرآیندهای التهابی عصبی که به از دست دادن نورونها در این شرایط منجر میشوند، دخیل شناخته شده است. مطالعات نشان میدهند که آنتیاکسیدانها ممکن است به کاهش پاسخهای التهابی مرتبط با این بیماریها کمک کرده و نتایج بالینی را برای افراد مبتلا بهبود بخشند.
نقش آنتیاکسیدانها در التهاب مزمن و پیشگیری از بیماری
امروزه، آنتیاکسیدانها به طور فزایندهای برای پتانسیل آنها در محافظت سلولی و پیشگیری از بیماریهای مزمن مورد مطالعه قرار میگیرند. آنها با از بین بردن رادیکالهای آزاد و افزایش فعالسازی آنزیمهای آنتیاکسیدانی درونی به مبارزه با التهاب مزمن کمک کرده و در نتیجه از آسیب سلولی مرتبط با استرس اکسیداتیو جلوگیری میکنند. پلیفنولها و سایر فیتوکمیکالها به دلیل اثربخشی بالا در این زمینه شناخته شدهاند و همین امر، آنرا در پیشگیری از بیماریهایی مانند بیماریهای قلبی، دیابت نوع ۲ و بیماریهای تخریبکننده عصبی ارزشمند ساخته است.
کارایی مکملهای آنتیاکسیدان
نتایج کارآزماییهای بالینی در مورد اثربخشی مکملهای آنتیاکسیدان متضاد بوده است. برخی مطالعات حاکی از آن هستند که مکملهای آنتیاکسیدان با دوز بالا ممکن است نه تنها خطر بیماریهای مزمن را کاهش ندهند، بلکه حتی بتوانند خطر بروز برخی عوارض از جمله سرطان پروستات و اختلالات خونریزی مرتبط با ویتامین E را افزایش دهند.
برای مثال، «کارگروه خدمات پیشگیرانه ایالات متحده» استفاده از مکملهای بتاکاروتن و ویتامین E با دوز بالا را برای پیشگیری از سرطان توصیه نمیکند و تأکید دارد که مواد غذایی غنی از آنتیاکسیدان، فواید سلامتی بیشتری دارند.
این باور نادرست رایج وجود دارد که مصرف مکملهای آنتیاکسیدان، یک راهحل سریع برای حل مشکلات سلامتی است. با این حال، مطالعات نشان دادند که بدن، آنتیاکسیدانها را از منابع غذایی بسیار مؤثرتر از شکل جداشدهٔ آن در مکملها متابولیزه و استفاده میکند. این یافتهها منجر به ارائه توصیههایی شده که بر مصرف روزانهٔ انواع مواد غذایی از همه گروههای اصلی غذایی برای دستیابی به حداکثر فواید سلامتی تأکید میورزند، نه تکیهی صرف بر مکملها.
نتیجه
مطالعات اخیر درک ما از آنتیاکسیدانها و نقش آنها در فرآیندهای زیستی مختلف را به طور قابل توجهی ارتقا دادند. پژوهشها نشان میدهند که آنتیاکسیدانها نقش حیاتی در کاهش استرس اکسیداتیو ایفا میکنند؛ استرسی که با بیماریهای متعددی از جمله بیماریهای قلبی-عروقی و اختلالات تخریبکننده عصبی مانند پارکینسون و آلزایمر مرتبط است. مکانیسمهایی که آنتیاکسیدانها از طریق آنها اثرات محافظتی خود را اعمال میکنند، شامل «شکستن زنجیره» (جایی که آنتیاکسیدانهای اولیه الکترون به رادیکالهای آزاد اهدا میکنند) و حذف گونههای فعال از طریق آنتیاکسیدانهای ثانویه است.
شواهد فزاینده اهمیت آنتیاکسیدانها را نه تنها در پیشگیری از بیماری، بلکه در زمینه وسیعتر حفظ سلامت و طول عمر برجسته میسازد.علیرغم نتایج امیدوارکننده از مطالعات in vitro و حیوانی، نیاز مداومی به انجام مطالعات طولیِ انسانی برای اعتبارسنجی این یافتهها وجود دارد. پژوهشگران از رویکردهای شخصیسازی شده حمایت میکنند که پویاییهای ردوکس خاص بافت را در نظر میگیرند تا مداخلات آنتیاکسیدانی را بهبود بخشند. در حالیکه آنتیاکسیدانها برای محافظت بدن در برابر استرس اکسیداتیو و حمایت از سلامت کلی حیاتی هستند، منبع آنها ــ چه از طریق رژیم غذایی یا مکملها ــ بهطور قابل توجهی بر اثربخشی و ایمنیشان تأثیر میگذارد. پژوهشهای جاری همچنان در حال بررسی روابط پیچیده میان آنتیاکسیدانها، الگوهای غذایی و پیامدهای سلامت هستند و بر ضرورت داشتن یک رژیم متعادل و متنوع سرشار از مواد غذایی کامل تأکید میکنند.
منابع
- Antioxidants
- Antioxidant Consumption and Risk of Coronary Heart Disease: Emphasis on Vitamin C, Vitamin E, and β-Carotene : A Statement for Healthcare Professionals From the American Heart Association
- Are antioxidants helpful for disease prevention?
نویسنده: روان فخرالدین
